Heilaheilsa og höfuðáverkar

Hvers vegna heilahristingur hefur áhrif á mun meira en bara heilann

Margir hugsa um heilahristing sem tiltölulega vægan áverka sem lagast einfaldlega með nokkurra daga hvíld. Rannsóknir síðustu tveggja áratuga hafa hins vegar gjörbreytt skilningi okkar á því hvað gerist þegar höfuðið verður fyrir höggi. Í dag vitum við að jafnvel vægur heilahristingur getur haft áhrif á nánast öll líffærakerfi líkamans – allt frá hjarta- og æðakerfi til hormónastarfsemi, ónæmiskerfis, svefns og andlegrar líðanar.

Sem betur fer ná flestir sér að fullu. En hjá sumum geta einkenni varað í vikur, mánuði eða jafnvel ár ef ekki er gripið inn í með réttri greiningu og markvissri endurhæfingu.

Heilinn – stjórnstöð líkamans

Heilinn vegur aðeins um 2% af líkamsþyngd en notar um 20% af þeirri orku sem líkaminn framleiðir. Hann stjórnar hugsun, hreyfingu, jafnvægi, sjón, tilfinningum, hjartslætti, blóðþrýstingi, öndun, hormónastarfsemi og jafnvel ónæmissvörun.

Þegar heilinn verður fyrir höggi raskast því ekki aðeins ein líffæraeining heldur getur allt stjórnunarkerfi líkamans farið tímabundið úr jafnvægi.

Hvað gerist við höfuðhögg?

Þegar höfuðið verður fyrir höggi hreyfist heilinn inni í höfuðkúpunni á örskotsstundu. Þetta getur gerst við:

fall
íþróttameiðsli
umferðarslys
hestaslys
högg við fastan hlut

Oft þarf einstaklingur ekki einu sinni að missa meðvitund til að heilinn verði fyrir áverka.

Við höggið teygjast taugafrumur (axonar) og frumuhimnur verða tímabundið óstöðugar.

Það veldur svokölluðu efnaskiptaáfalli (metabolic crisis).

Orkukreppa í heilanum

Strax eftir áverkann losna stórir skammtar af:

kalíum
glútamati
kalsíum

Þetta raskar rafboðum heilans.

Til að koma jafnvægi á aftur þurfa frumurnar mikla orku.

Vandamálið er að á sama tíma minnkar blóðflæði til heilans um allt að 20–30%.

Þannig verður til ákveðin þversögn:

Heilinn þarf meiri orku en fær minna súrefni og glúkósa.

Þetta er ein helsta ástæða þess að einstaklingar finna fyrir:

höfuðverk
ljósfælni
hljóðnæmi
þreytu
einbeitingarerfiðleikum
hægari hugsun

Bólgusvörun

Áverkinn virkjar einnig ónæmiskerfi heilans.

Sérhæfðar frumur sem kallast microglia fara af stað til að hreinsa upp skemmdir.

Þessi bólgusvörun er nauðsynleg til að hefja viðgerðarferlið.

Ef hún verður hins vegar of mikil eða langvinn getur hún stuðlað að:

langvarandi þreytu
minnistruflunum
svefnvandamálum
langvinnum höfuðverk
aukinni næmni fyrir áreiti

Áhrif á ósjálfráða taugakerfið

Ein algengasta afleiðing heilahristings er truflun á ósjálfráða taugakerfinu (Autonomic Nervous System).

Þetta kerfi stjórnar meðal annars:

hjartslætti
blóðþrýstingi
svitamyndun
öndun
líkamshita
meltingu

Þegar þetta kerfi raskast geta komið fram einkenni eins og:

svimi þegar staðið er upp
hjartsláttarónot
köld hendur
mikil þreyta
áreynsluóþol
hitastjórnunarvandamál

Hjarta- og æðakerfið

Margir gera sér ekki grein fyrir því að heilahristingur getur haft áhrif á hjartað.

Heilinn stjórnar stöðugt hjartslættinum í gegnum ósjálfráða taugakerfið.

Eftir höfuðáverka getur komið fram:

hærri hvíldarpúls
óeðlilegur hjartsláttur við áreynslu
minni hjartsláttarsveifla (Heart Rate Variability – HRV)
erfiðleikar við að jafna sig eftir hreyfingu

Lægri HRV er oft merki um að taugakerfið sé enn undir miklu álagi.

Þess vegna leggja margar endurhæfingarmiðstöðvar nú áherslu á að fylgjast með hjartslætti við bata.

Hormónakerfið – gleymda afleiðingin

Eitt vanmetnasta vandamálið eftir höfuðáverka er áhrif á hormónastarfsemi.

Neðst í heilanum situr heiladingullinn (pituitary gland).

Hann er oft kallaður „stjórnandi hormónakerfisins.“

Heiladingullinn stjórnar meðal annars:

kortisóli
vaxtarhormóni
skjaldkirtilshormónum
testósteróni
estrógeni
prógesteróni

Við höfuðhögg getur þessi litli kirtill orðið fyrir togkrafti eða truflun á blóðflæði.

Í flestum tilfellum gengur það til baka.

Hjá hluta einstaklinga getur hins vegar myndast tímabundinn eða varanlegur hormónaskortur.

Einkenni hormónatruflana

Hormónabreytingar geta valdið:

mikilli þreytu
orkuleysi
svefntruflunum
minnkuðum vöðvastyrk
þunglyndi
kvíða
minnkaðri kynhvöt
óreglulegum tíðahring
erfiðleikum við að byggja upp vöðvamassa

Þessi einkenni eru oft ranglega talin vera eingöngu sálræn þegar undirliggjandi orsökin getur verið hormónabrestur.

Svefn – lykillinn að bata

Svefn er einn mikilvægasti þátturinn í bata eftir heilahristing.

Á meðan við sofum:

hreinsar heilinn úrgangsefni með glymphatic-kerfinu
minnkar bólga
ný taugatengsl myndast
minni festist
viðgerðarferli fara af stað

Því miður verða svefntruflanir mjög algengar eftir höfuðáverka.

Sumir sofa of mikið.

Aðrir þróa með sér:

svefnleysi
tíðar vakningar
lélegan djúpsvefn
dagþreytu

Tengsl heilans og meltingarinnar

Undanfarin ár hafa rannsóknir sýnt að heilinn og meltingarkerfið eru í stöðugu samtali.

Þetta kallast Gut-Brain Axis.

Eftir heilahristing geta komið fram:

ógleði
lystarleysi
hægðatregða
niðurgangur
breytingar á þarmaflóru

Bólga í líkamanum getur einnig haft áhrif á bakteríusamsetningu í meltingarvegi og öfugt.

Andleg áhrif

Heilahristingur getur haft áhrif á þau svæði heilans sem stjórna tilfinningum.

Það getur valdið:

pirringi
kvíða
depurð
skapbreytingum
félagslegri einangrun

Þetta þýðir ekki endilega að einstaklingurinn hafi þróað með sér geðsjúkdóm.

Oft eru þetta líffræðilegar afleiðingar breytinga á taugaboðefnum og orkuframleiðslu heilans.

Langvinn einkenni

Flestir ná sér á 2–4 vikum.

Ef einkenni vara lengur en þrjá mánuði er oft talað um Post-Concussion Syndrome (PCS).

Algeng einkenni eru:

stöðugur höfuðverkur
svimi
þreyta
minnistruflanir
einbeitingarerfiðleikar
svefnvandamál
ljós- og hljóðnæmi

Sem betur fer geta markviss endurhæfing, jafnvægisþjálfun, sjónþjálfun og stigvaxandi hreyfing hjálpað stórum hluta þessara einstaklinga.

Getur næring hjálpað?

Engin fæða læknar heilahristing.

Hins vegar benda rannsóknir til að ákveðin næring geti stutt bata.

Þar má nefna:

prótein
omega-3 fitusýrur
D-vítamín
magnesíum
sink
andoxunarefni úr ávöxtum og grænmeti
kreatín

Sérstaklega hafa rannsóknir á kreatíni vakið athygli vegna hlutverks þess í orkuframleiðslu taugafrumna, þó enn skorti stórar klínískar rannsóknir áður en hægt er að mæla með því sem staðlaðri meðferð.

Hreyfing – ekki lengur algjör hvíld

Áður fyrr var ráðlagt að liggja í myrkvuðu herbergi þar til öll einkenni hurfu.

Í dag vita sérfræðingar að þessi nálgun getur seinkað bata.

Nýjustu leiðbeiningar mæla með:

24–48 klukkustunda hlutfallslegri hvíld.
Síðan stigvaxandi hreyfingu undir einkennamörkum.
Léttum göngutúrum eða hjólreiðum.
Smám saman auknu álagi eftir því sem einkenni leyfa.

Hvenær þarf tafarlausa læknisskoðun?

Leita skal strax á bráðamóttöku ef einstaklingur fær:

versnandi höfuðverk
endurtekin uppköst
meðvitundarskerðingu
krampa
máttleysi í útlimum
talörðugleika
ruglástand
ólíka sjáaldursstærð
endurtekið meðvitundarleysi

Niðurstaða

Heilahristingur er ekki aðeins „höfuðhögg.“ Hann er tímabundið áfall fyrir allt stjórnunarkerfi líkamans. Áhrifin geta náð til hjarta- og æðakerfis, hormónastarfsemi, svefns, meltingar, ónæmiskerfis og andlegrar líðanar. Þrátt fyrir að flestir nái góðum bata er mikilvægt að taka einkennum alvarlega og veita heilanum tíma og rétta endurhæfingu.

Góð næring, reglulegur svefn, stigvaxandi hreyfing og fagleg eftirfylgd geta skipt sköpum fyrir bata. Eftir því sem rannsóknir þróast verður sífellt skýrara að heilaheilsa er órjúfanlegur hluti af almennri heilsu – og að vernda heilann er ein besta fjárfesting sem við getum gert fyrir framtíð okkar.